Hukukun Kaynakları ve Uygulanması

Hukukun Kaynakları ve Uygulanması Konu Anlatımı

Hukuk kurallarının ortaya çıkış biçimine hukuk kaynağı denir. Hukuk kaynakları ikiye ayrılır: asıl kaynaklar ve yardımcı kaynaklar.

Asıl kaynaklar yazılı ve yazısız kaynaklar olarak değerlendirilir.

Hukukun yazılı asıl kaynakları şunlardır:

• Anayasa
• Kanun
• Uluslararası sözleşmeler
• Cumhurbaşkanlığı kararnamesi
• Yönetmelik

Hukukun asıl kaynakları arasında yazılı olmayan ise gelenek hukuku (örf ve âdet hukuku)dur.

Hukukun yardımcı kaynakları ise; yasada hüküm bulunmayan bir konuda önceki mahkeme kararını esas alarak oluşan kurallardır. Buna içtihat denir.

İçtihat hukuku ikiye ayrılır:

• Bilimsel içtihat
• Yargısal içtihat

Bütün hukuk kurallarında bir emir ya da yasak bulunur; ancak bir kanunun tüm hükümleri aynı nitelikte değildir. Bazıları etkin (zorlayıcı) kullanılırken bazıları etkin kullanılmaz.

Kanunlardaki kurallar çeşitli açılardan sınıflandırılabilir. Kanunlar Anayasa'ya, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ise kanunlara aykırı olamaz. Bu hiyerarşi normlar hiyerarşisi olarak adlandırılır.

POZİTİF HUKUKUN KAYNAKLARI

Anayasa

Devletin temel yapısını, kişilerin hak ve ödevlerini, devlet organlarını ve bu organların çalışma esaslarını düzenleyen en üstün kurallar bütünüdür.

Anayasa, en geniş kapsamlı, gözle görülmeyen ve en güçlü hukuk kurallarından oluşur. Normlar hiyerarşisinin en üstünde yer alır ve devletin ile hukuk sisteminin genel esaslarını belirler.

Uluslararası Anlaşmalar

İki veya daha fazla devlet arasında yapılan, TBMM tarafından onaylanan, Cumhurbaşkanı tarafından onaylanıp Resmî Gazete'de yayımlanan ve yürürlüğe giren anlaşmalardır.

Kanunlar

Yetkili organ tarafından çıkarılan, "kanun" adını taşıyan, genel, soyut, sürekli ve kesintisiz nitelikteki hukuk kurallarıdır. Kanun başlıklarında mutlaka "Kanun" kelimesi bulunur. Genel olması, aynı durumdaki tüm kişileri ve olayları kapsaması demektir. Yürürlükten kaldırılmadıkça uygulanır. Somut olaylara soyut kurallar uygulanır.

Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi

Cumhurbaşkanı, Anayasa ve kanunlara uygun olarak yürütme yetkisini kullanırken ilgili konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Ancak Anayasa'nın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez.

Yönetmelikler

Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri; kendi görev alanlarında kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere (ve bunlara aykırı olmamak kaydıyla) yönetmelik çıkarabilir. Yönetmelikler Resmî Gazete'de yayımlanır ve aksi belirtilmedikçe yayımlandığı gün yürürlüğe girer.

Gelenek Hukuku (Örf ve Âdet Hukuku)

Yazılı olmayan, toplum içinde kendiliğinden oluşan ve uzun süre uygulandığı için hukuk kuralı niteliği kazanan kurallardır. Toplum vicdanından doğar.

İçtihat Hukuku

İçtihat; görüş ve karar demektir. Hukukta yargısal içtihat ve bilimsel içtihat olmak üzere iki türü vardır. Her ikisi de hukukun asıl/bağlayıcı değil, yardımcı (ikincil) kaynağıdır. Hukukun uygulanmasında bunlardan yararlanmak kaçınılmazdır.

HUKUK KURALLARININ TÜRLERİ

Her hukuk kuralı bir emir ya da yasak içerir. Aynı kanun içindeki kurallar uygulama açısından şöyle sınıflandırılır:

Uygulama bakımından hukuk kuralları:

• Emredici kurallar: Aksine işlem yapılamaz, zorunludur. Genellikle ceza hukukunda görülür, ancak diğer alanlarda da bulunur.
• Yorumlayıcı kurallar: Tarafların iradesini açıklamadığı durumlarda kanunun anlamını açığa çıkaran destekleyici kurallardır.
• Tanımlayıcı kurallar: Kavramları açıklığa kavuşturan, konuları tanımlayan kurallardır.
• Tamamlayıcı kurallar: Taraflar iradelerini açıklamadığında uygulanır. Türk hukukunda irade serbestliği esastır; boşlukta tamamlayıcı kurallar devreye girer.
• Diğer kurallar

KANUNLARIN UYGULANMASINA İLİŞKİN ESASLAR

Kanunların yürürlüğe girişi genellikle metinde belirtilir. Belirtilmemişse Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren 45 gün sonra Türkiye'nin her yerinde yürürlüğe girer.

Kanunların zaman bakımından uygulanmasına ilişkin önemli esaslardan biri: Kanunlar kural olarak geriye yürümez (geçmişe etkili olmaz). Kanunlar kural olarak ülkenin coğrafi sınırları içinde uygulanır. Bu ilkeye yersellik ilkesi denir.

Kişisellik ilkesi

Vatandaş her yerde kendi devletinin kanunlarına tabidir.

Kanunların yorumu, anlamlarının belirlenmesi için yapılır. Belirsiz ifadeler yorumla giderilir.

Hukuk kurallarının yorumunda kullanılan mantık yolları:

• Kıyas
• Aksiyle ispat (aksiyle kanıt)
• Evleviyet yolu

HÂKİMİN TAKDİR YETKİSİ VE HUKUK YARATMASI

Türk Medeni Kanunu’nun 4. maddesine göre:

Kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini ya da haklı sebepleri göz önünde tutmayı emrettiği hâllerde hâkim, hukuka ve hakkaniyete göre karar verir.

Hâkim takdir yetkisini kullanırken mevcut bir hukuk kuralı çerçevesinde hareket eder, ancak bu kuralın sınırları içinde takdir hakkını kullanır.