|
YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR VE BAKIM YÖNTEMLERİ |
Yaşlanma, vücudun yaygın karşı dayanıklılığını daha hızlı ve sık hastalanmaya zemine hazırlayan doğal bir süreçtir. Günümüzde dünyanın giderek yaşlanması, sağlık alanındaki gelişmeler ve yaşam kalitesinin artması olumlu bir sonuçtur. Ancak bu durumda, yaşlılıkta sık görülen hastalıkların yaygınlaşması ve bu yaygınlaşmaya yönelik doğru bakım yaklaşımlarına daha fazla odaklanmamızı gerektirir.
Yaşlılık döneminde karşılaşılabilecek ruhsal problemlerden biri olan depresyon, zihinsel değişimler (hafıza, dikkat, problem çözme vb.) yaşlıların yaşam kalitesini olumsuz etkileyebilir ve genel yaşam işlevselliğini düşürebilir.
Yaşlılıkta Sağlığı Olumsuz Etkileyebilecek Risk Faktörleri
Bazı koşullar ve yaşam tarzı faktörleri, yaşlılık döneminde hem fiziksel hem de zihinsel sağlık üzerinde olumsuz ve kalıcı etkiler yaratabilir. Bunlardan bazıları:
- Yetersiz fiziksel aktivite
- Sosyal izolasyon ve yalnızlık
- Sigara ve alkol gibi zararlı alışkanlıkların sürdürülmesi
- Yetersiz veya dengesiz beslenme
- Kronik hastalıkların (diyabet, hipertansiyon vb.) yetersiz yönetimi
- Yetersiz uyku ve dinlenme
Öncelikli Bakım İhtiyacı Olan Yaşlılar
Bazı yaşlılar, özel durumları nedeniyle daha ayrıntılı ve merkezi bakıma ihtiyaç duyabilirler. Bu gruplar genellikle şunlardır:
- Yalnız yaşayan ve sosyal destekleri sınırlı olanlar
- İdrar kaçırma (inkontinans) sorunu yaşayanlar
- Derin sosyal izolasyon yaşayanlar
- Yakın desteği olacak akrabaları veya bakıcıları bulunmayanlar
- Birden fazla kronik hastalığı (komorbidite) olanlar
- Fiziksel hareket kabiliyeti ileri derecede kısıtlı olanlar
- Demans (bunama) veya Alzheimer gibi nörodejeneratif hastalıkları olanlar
Yaşlı bireyin yaşadığı ortam, kazalara yol açabilecek risk faktörleri (kaygan zeminler, yetersiz aydınlatma, dağınıklık vb.) göz önünde bulundurularak güvenli bir şekilde düzenlenmelidir. Hem yaşlıların hem de yakınlarının olası ev kazaları ve alınacak önlemler konusunda bilinçlendirilmesi hayati öneme sahiptir.
Yaşlı Bakımında Temel Prensipler
1. Güvenli Çevre Oluşturma
Yaşlı ve hasta bakımında güvenli bir yaşam alanı oluşturmak, düşme, çarpma gibi kazaları ve bunlara bağlı yaralanma risklerini en aza indirmek için kritik öneme sahiptir. Bu bağlamda;
- Zeminlerin kaymaz olması sağlanmalı, takılıp düşmeye neden olabilecek kilim ve paspaslardan kaçınılmalıdır.
- Yeterli aydınlatma, özellikle gece koridorlarda ve banyoda büyük önem taşır.
- Banyo ve tuvaletlere tutunma barları (güvenlik tutamakları) monte edilebilir.
- Eşyalar düzenli tutulmalı, yürüme yolları açık bırakılmalıdır.
- Sık kullanılan eşyalar kolayca erişilebilecek bir yerde tutulmalıdır.
2. Hijyenik Bakım
Yaşlı bireyin kişisel hijyeni, ister evde ister kurumda olsun, büyük önem taşır. Öz bakımını kendisi yapabilen yaşlıların bu konuda teşvik edilmesi, yapamayanların ise bakıcıları tarafından günlük temizliklerinin düzenli ve eksiksiz bir şekilde yapılması enfeksiyon risklerini azaltır, cilt sağlığını korur ve genel sağlık üzerinde olumlu etkiler yaratır. Bu, banyo, ağız bakımı, tırnak bakımı gibi rutinleri içerir.
3. Dengeli ve Yeterli Beslenme
Yaşlı insanların sindirim sistemi yavaşlayabildiğinden ve tat alma duyuları azalabileceğinden, yiyeceklerin küçük porsiyonlar halinde, sık aralıklarla ve kolay sindirilebilir biçimde tüketilmesi önerilir. Beslenme programı;
- Yeterli protein, vitamin ve mineral içermelidir.
- Lifli yiyeceklere (sebze, meyveler, tam tahıllar) ağırlık verilerek kabızlık önlenmelidir.
- Yeterli sıvı (özellikle su) alımı sağlanmalıdır.
- Tuz ve şeker tüketimi sınırlandırılmalıdır.
- Diş ve yutma problemleri varsa püre veya kıvamlı beslenme tercih edilmelidir.
4. Uyku düzeninin sağlanması
Yaşlı bireyler çeşitli nedenlerle uyku sorunları yaşayabilirler. Gece sık tuvalete kalkma, yaşa bağlı nörolojik değişiklikler, kronik ağrılar, stres, vücut ısısındaki değişimler, solunum sıkıntısı veya genel sağlık sorunları uyku kalitesini olumsuz etkileyebilir. Kaliteli uyku için;
- Düzenli bir uyku-uyanıklık saati belirlenmelidir.
- Yatak odasının sessiz, karanlık ve uygun ısıda olması gerekir.
- Yatmadan önce kafeinli içeceklerden ve ağır yemeklerden kaçınılmalıdır.
- Gündüz aşırı uykudan kaçınılmalıdır.
5. Hareket ve Dinlenme Dengesi
Yaygın kanının aksine, birçok yaşlı birey yaş ilerledikçe fiziksel aktivitenin azalması eğilimi gösterir. Oysa düzenli egzersiz ve fiziksel aktiviteler, yaşlılar için kas gücünü korumak, dengeyi artırmak, kemik yoğunluğunu desteklemek, kronik hastalıkların riskini azaltmak ve genel yaşam kalitesini artırmak için uygulanabilecek en sağlıklı faaliyetlerdir. Yaşlı bireyin sağlık durumuna uygun aktiviteler (yürüyüş, hafif egzersiz hareketleri, yüzme vb.) doktor tavsiyesiyle belirlenmeli ve düzenli olarak yapılmalıdır. Aktivite kadar yeterli dinlenme de gereklidir.
Unutulmamalıdır ki, her yaşlı bireyin özellikleri farklıdır. Bu nedenle bakım planı kişinin özel ihtiyaçlarına göre kişiselleştirilmeli ve düzenli olarak doktor kontrolünde güncellenmelidir. Kaliteli bir yaşamın sürdürülebilmesi ve yaşlılıkta karşılaşılan zorlukların yönetilebilmesi için sevgi, sabır ve doğru bilgiyle yaklaşım esastır.